GIỚI THIỆU SÁCH TRUNG KỲ DÂN BIẾN

Nguyễn Đức

Vào giữa tháng 3-2008, nhà xuất bản Non Nước (Toronto) vừa phát hành một tập sách mới. Đó là Trung Kỳ dân biến 1908 của nhà nghiên cứu sử Trần Gia Phụng . Thật ra, sách nầy đã được xuất bản lần đầu vào năm 1996. Nay nhân dịp kỷ niệm một trăm năm biến cố Trung Kỳ dân biến (1908-2008), tác giả Trần Gia Phụng cho tái bản sách nầy, sau khi sửa chữa và bổ túc thêm nhiều tài liệu mà ông mới tìm ra, cho quyển sách của ông được phong phú hơn.

Sách Trung Kỳ dân biến in lần thứ nhất dày khoảng 190 trang, trong khi khi tái bản, sách nầy khoảng 250 trang, nghĩa là số tài liệu bổ túc lên khoảng 60 trang. Theo lời nói đầu của tác giả khi tái bản, “Trong lịch sử Việt Nam, vào năm 1908, xảy ra hai biến cố quan trọng: 1) Những cuộc biểu tình tại các tỉnh miền Trung, phát khởi tại Quảng Nam vào tháng 3-1908 và lan truyền qua các tỉnh phía bắc cũng như phía nam Quảng Nam trong vòng ba tháng. 2) Lính Khố đỏ Việt Nam trong quân đội Pháp, với sự tiếp tay của lực lượng Hoàng Hoa Thám ở Yên Thế, tổ chức đầu độc lính Pháp tại Hà Nội ngày 27-6-1908. Cả hai biến động nầy đều bị người Pháp dẹp yên.”

Những cuộc biểu tình tại miền Trung năm 1908 được nhà cách mạng Phan Châu Trinh gọi là “Trung kỳ dân biến”, tức biến động của dân chúng ở Trung Kỳ. Đây là những cuộc biểu tình bất bạo động của dân chúng, hay đúng hơn là nông dân các tỉnh miền Trung, thấp cổ bé miệng, trước tình trạng sưu cao thuế nặng mà nhà cầm quyền thực dân Pháp bắt dân chúng miền Trung phải gánh chịu hàng năm.

Nói rằng bất bạo động, nhưng khi người Pháp đàn áp, dân chúng phản ứng mạnh mẽ, và có nơi trở nên bạo động. Các cuộc biểu tình đầu tiên phát xuất từ một buổi ăn giỗ tại gia đình họ Trương ở huyện Đại Lộc thuộc tỉnh Quảng Nam. Đây là một gia đình trí thức, có nhiều nhà khoa bảng, đứng đầu là một ông nghè (tiến sĩ). Trong buổi tiệc, những người tham dự bàn về chuyện sưu cao thuế nặng, bàn về chuyện viên tri huyện tham nhũng, rồi từ đó cùng nhau làm kháng thư đi kiện lên quan tổng đốc Quảng Nam ở tòa tỉnh.

Trong lúc đi lấy chữ ký để ghi vào kháng thư, thì có người mật báo với nhà cầm quyền. Thế là câu chuyện đổ vỡ, nên những hào lý huyện Đại Lộc dẫn nhau xuống tòa tỉnh Quảng Nam và tòa công sứ Pháp ở Hội An để phân trần. Từ đó, nổ ra cuộc đàn áp, đưa đến xung đột, bắt bớ, tù đày.

Từ Đại Lộc, các cuộc biểu tình lan rộng ra các huyện trong tỉnh Quảng Nam, rồi lan qua các tỉnh khác, xuống tận Bình Thuận ở phía Nam và ra tận Nghệ An ở phía Bắc. Nhân cơ hội nầy, Pháp chẳng những đàn áp cá`c cuộc biểu tình, mà còn đàn áp luôn Phong trào Duy tân do Phan Châu Trinh đề xướng. Pháp bắt hàng ngàn người, một số lớn giam ở tại các tỉnh, còn lại những phần tử trí thức thì đày đi Lao Bảo ở Quảng Trị và nặng hơn nữa thì đày ra đảo Côn Lôn. Côn Lôn trở thành trường học thiên nhiên (thiên nhiên học hiệu ký) cho những danh sĩ như Phan Châu Trinh, Huỳnh Thúc Kháng, Trần Cao Vân, Phan Thúc Duyện, Trần Kỳ Phong…

Tác giả Trần Gia Phụng đã trình bày đầy đủ diễn tiến của các biến động ở miền Trung năm 1908, từ hoàn cảnh lịch sử, động lực của các cuộc dân biến, đến diễn tiến của các sự kiện, tác động qua lại của những tranh chấp ở khắp cá tỉnh miền Trung. Lúc viết quyển sách nầy ở quê nhà, theo lời tác giả vào đầu thập niên 70 tại Đà Nẵng, nên tác giả đã có cơ hội phỏng vấn nhiều người hồi còn trẻ đã từng chứng kiến hoặc đã nghe kể lại các cuộc biểu tình. Nhờ đó, tác giả đã trình bày hết sức sinh động và hấp dẫn diễn tiến của các cuộc biểu tình. Người đọc sẽ rất thích thú theo dõi biến động nầy để có thể so sánh với những cuộc khiếu kiện dân oan ở trong nước hiện nay.

Đặc biệt những chi tiết tác giả mới tìm kiếm được bổ túc cho việc tìm hiểu một số sự kiện mơ hồ. Ví dụ trước đây, người ta không biết rõ vì sao và ngày tháng nào Phan Châu Trinh, Phan Khôi, bị bắt giam, hoặc Trần Quý Cáp bị bắt và bị giết, thì nay với những tài liệu mới là những biên bản thẩm cung của mật thám Pháp, đã giúp làm sáng tỏ các việc nầy. Đại loại còn nhiều chi tiết mới mà không thể kể hết ở đây, nhưng chính nhờ những tài liệu nầy, càng ngày người ta càng tìm hiểu cụ thể hơn diễn tiến lịch sử.

Vào cuối lời nói đầu khi tái bản, tác giả đưa ra nhận xét: “Có một điều khá lạ lùng là đúng một trăm năm sau Trung Kỳ dân biến 1908, nghĩa là vào năm 2008 nầy, trong khi các nước trên thế giới đã tiến bộ vượt bậc về mặt tổ chức xã hội dân sự dân chủ, thì Việt Nam ngày nay vẫn còn có nhiều nét phản phất không khí của xã hội thời thực dân Pháp khi xảy ra dân biến 1908. Ngày nay, hiện tượng dân biến được dân chúng trong nước gọi là “khiếu kiện” (khiếu nại và kiện tụng) của dân oan.

Thêm một điều khá lạ lùng nữa là năm 1908 là năm mậu thân trong âm lịch. Người Việt Nam nghe nhắc đến năm mậu thân, thì nghĩ ngay thêm một biến cố khác vào năm 1968, cũng đau thương cho dân tộc Việt không kém gì biến cố năm 1908.

Vì vậy, vừa để KỶ NIỆM 100 NĂM TRUNG KỲ DÂN BIẾN, vừa để ôn lại những cuộc biểu tình ngày xưa, nhằm so sánh với những cuộc khiếu kiện ngày nay, chúng tôi bổ sung thêm nhiều tài liệu mới tìm thấy được, và tái bản sách Trung Kỳ dân biến 1908.”

Cũng như các tác phẩm khác, lối trình bày, hành văn của tác giả Trần Gia Phụng luôn luôn trong sáng, giản dị, dễ hiểu, nên người đọc rất thoải mái khi tiếp cận những sự kiện lịch sử vốn khô khan, đã xảy ra cả hàng trăm năm trước.

Hy vọng rằng khi đọc sách nầy, độc giả sẽ có cơ hội để so sánh những cuộc biểu tình bất bạo động vào đầu thế kỷ 20 với những vụ dân oan khiếu kiện vào đầu thế kỷ 21 nầy. Độc giả có thể tìm mua sách Trung kỳ dân biến 1908 ở các hiệu sách hay liên lạc với tác giả ở số phone 714-262-4052 hay e-mail phungtrangia @yahoo.com.

NGUYỄN ĐỨC